Cities of Things begon in 2018 als onderzoeksinitiatief en ontwerplab aan de Technische Universiteit Delft, geïnitieerd door professor Elisa Giaccardi en visiting professor Iskander Smit, en is uitgegroeid tot een stichting met een actieve onderzoeksgemeenschap op het gebied van ontwerp, technologie en stedelijke studies.
Belangrijke programma’s en samenwerkingen zijn onder meer het Wijkbots-programma met Hogeschool Rotterdam, de CollectConnect Hub-verkenning met Springtime en INFO, de Generative Things-tentoonstelling met ThingsCon, het onderzoeksprogramma Civic Protocol Economies met de Hogeschool van Amsterdam, en internationale partnerschappen op het gebied van ontwerponderzoek, robotica en stedelijk beleid.
Het Manifest Ontwerpen met Immersieve AI 2026 is de weerslag van een nieuw onderzoek van Cities of Things vol praktische aanknopingspunten voor ontwerp en beleid voor de nieuwe realiteit waar we samenleven met intelligentie.
In dit document delen we de hoofdlijnen en vertalen dat naar concrete activiteiten en toepassingsgebieden. In een speculatief scenario is het tot leven gebracht; zie The Grid.
Namens Cities of Things,
Iskander Smit
Nieuwe mogelijkheden voor producten, diensten en omgevingen waar intelligentie de fysieke ruimte binnenkomt
Artificiële Intelligentie (AI) verlaat het scherm en betreedt de omgeving. Gebouwen die leren hoe hun bewoners zich bewegen. Bezorgkarretjes die de buurt op hun duimpje kennen. Energiesystemen die zichzelf optimaliseren in een stadswijk, zonder op beslissingen van bewoners te wachten. Meshnetwerken waar apparaten zichzelf regelen en collectief handelen. Fysieke AI (physical AI) voegt situationele kennis toe als laatste cruciale component aan de digitale transformatie.
Dit biedt volledig nieuwe ontwerpmogelijkheden. Producten die intelligentie combineren met locatiebewustzijn. Diensten die zich met de tijd aanpassen op basis van opgebouwde relaties met mensen en andere dingen. Omgevingen waarin de interactie en samenspel tussen mens en ding de kern van de ervaring vormt.
Dit is het domein dat we immersieve AI noemen; de conditie van leven en werken als onderdeel van de intelligentie, in plaats van het te bezoeken als dienst op afroep.
Immersieve AI is de tussenruimte die ontstaat als je leeft in een omgeving waarin fysieke AI onderdeel is van alles, ook van de producten die je gebruikt (embodied AI, de combinatie van robotics en AI).
Ons verkennend onderzoek leert ons waar dit specifiek relevant is en welke overwegingen belangrijk zijn voor ontwerp en beleid.
De impact van immersieve AI
Als AI onderdeel wordt van de omgevingsconditie, gedistribueerd door dingen, ruimtes en infrastructuur, ontstaan er nieuwe ontwerpruimtes.
Dingen die signaleren en reageren op de context
Niet slimme apparaten die data aan de cloud achterlaten, maar die ook redeneren over waar ze zich bevinden. Een energiehub die beslissingen neemt inneemt voordat een vereniging van eigenaren er over besluit.
Edge AI (intelligentie die op de apparaten zelf aanwezig is en niet in de cloud) geeft de apparaten eigen lokale intelligentie en maakt dat ze meer partner worden dan instrument.
Diensten ontwikkelen door de relatie
Een bezorgkarretje leert het ritme van je huishouden door herhaalde bestellingen uit de afgelopen jaren. Een gebouw bouwt aan jouw vertrouwen door maandenlange subtiele coördinatie en interactie. Immersieve AI maakt diensten mogelijk die de functionele waarde verdiepen door interacties met jou, niet door algemene datasets die zijn opgehaald. De kwaliteit van de opgebouwde relatie bepaalt het gedrag.
Samengestelde omgevingen die zichzelf coördineren
We kijken niet naar een enkelvoudig slim systeem, maar naar een samenspel van dingen die delen wat ze hebben geleerd en zich daarop aanpassen. En met verwante systemen interacteren. Er ontstaan nieuwe combinaties die geen enkel individueel productteam zich had kunnen voorstellen.
Nieuwe infrastructuur voor communitycoördinatie
Meshnetwerken, gedeelde protocollen, governance op buurtniveau voor autonome objecten. Dat zijn de technische mogelijkheden waarmee communities hun eigen intelligente infrastructuur kunnen opbouwen. Cooperatief, open source en lokaal bestuurd.
Dit zijn geen speculatieve claims. Het zijn ontwerpmogelijkheden die nu bestaan en die zijn gegrond op zeven jaar onderzoek en experimenten met Cities of Things, gecombineerd met het expertonderzoek naar de staat van Cities of Things begin 2026. Resultaat: het Manifest 2026.
De relevantie van immersieve AI
Ontwikkel je aan energieoplossingen en netwerksystemen, wat gebeurt er als die zich autonoom coördineren en posities bepalen voordat stakeholders betrokken worden? Hoe ontwerp je voor deze nieuwe communitygedreven coöperaties die niet gedreven zijn door individuele belangen? Hoe ziet een buurtgedreven energie- commons er in de praktijk uit?
In de mobiliteit, logistiek of autonome systemen, is er een kloof tussen wat technologie kan en wat gemeenschappen en steden willen accepteren. Hoe kan er in de tijd vertrouwen worden opgebouwd? Hoe ontwikkel je de eisen aan governance voor ze regelgeving worden. Wat kunnen jaren van experimenteren op straatniveau met burgers aan wijkbots leren over toekomstige ontwikkelingsstrategieën?
Bij gebouwen, ruimtelijke omgevingen voel je dat de intelligentielaag invloed gaat hebben op wat architectuur betekent. Gebouwen worden deelnemers, meer dan ooit. Hoe ontwerp je die interactie tussen de ruimtelijke ervaring en gedistribueerde intelligentie? Wat gebeurt er als een bouwsysteem een relatie met de bewoners vormt?
Ontwikkel je gezondheidstechnologie of verzorgingssystemen en navigeer je tussen alom aanwezige intelligentie die op gespannen voet staat met de bewaking van de eigenwaarde? Waar ligt de grens tussen een systeem dat op behoeften anticipeert en een dat het autonomiepotentieel aantast?
Geef je vorm aan de publieke ruimte en infrastructuur en ben je je ervan bewust dat digitale systemen het straatbeeld gaan bepalen en potentieel invloed kunnen uitoefenen op democratische processen? Hoe ontwikkel je de passende governance voor de ontwikkeling? Hoe ziet burgersouveriniteit in een intelligente infrastructuur er daadwerkelijk uit?
Leid je een designteam, innovatielab of strategieafdeling waar physical AI, agentic AI op de horizon staan? Voor een nieuwe klant of project is kritische en ambitieuze reflectie nodig, moeten concepten worden ontwikkeld, creatieve richting getoetst.
Het Cities of Things 2026 manifest voor ontwerpen met immersive AI
De ontwerpmogelijkheden van immersieve AI zijn er, maar ook de risico’s. Intelligentie die de omgeving binnenkomt, kan de ervaring verrijken, maar kan ook sluipenderwijs de zeggenschap aantasten. Het verschil zal zitten in het ontwerp.
Het Cities of Things Manifest 2026 biedt tien overwegingen om immersieve AI verantwoord en effectief te ontwerpen. De overwegingen komen voort uit 31 interviews met experts met een achtergrond als ontwerper, onderzoeker, beleidsmaker of ander, gecombineerd met de ervaring uit 7 jaar (toegepast) onderzoek van Cities of Things.
De tien overwegingen
We hebben de overwegingen verdeeld in vijf clusters: Begrijpelijk, Bescheiden, Eerlijk, Community en Open.
begrijpelijk samenspel
1.
| Ontwerp leesbaarheid van zeggenschap
(LA – Legibility of Agency) – Als een ding zelf actie onderneemt moet dat duidelijk zijn, en duidelijk zijn waarom, en vanuit wie. |
| Zorg voor symmetrische voorspelbaarheid
(PS – Predictive Symmetry) – Als een systeem een voorspelling maakt over een persoon, moet de bron toegankelijk zijn en de voorspelling aanpasbaar. |
| Toon samenspel transparant (AT – Assemblage Transparency) – Als dingen met elkaar samenwerken als multi-agents, moet dat voor de persoon duidelijk zijn. |
intelligentie is bescheiden
2.
| Behoud perifere aanwezigheid (PP – Peripheral Presence) – AI moet opereren aan de randen van de attentie en niet in het centrum alle aandacht trekken. |
| Laat integere relaties ontstaan (RI – Relational Integrity) – De kwaliteit van de relatie tussen mens en ding moet voortkomen uit de interactie zelf, niet uit externe optimalisatie. |
ontwerp het eerlijk
3.
| Waardeer de frictie in interacties (FI – Friction in interactions) – Gevoelens ontstaan door weerstand, verrassing en niet-geoptimaliseerde interacties. Perfecte ervaringen verstoren het begrijpen. |
| Bouw temporale eerlijkheid in (TH – Temporal Honesty) – Systemen moeten niet de geschiedenis en het pad naar het resultaat simuleren zonder de mens daarbij te betrekken. |
ondersteun community
4.
| Geef democratische voorrang
(DP – Democratic Precedence) – Communities bepalen zelf de omgeving die ze willen, voordat die door een agentisch systeem wordt gededuceerd. |
| Verzeker gedistribueerde soevereiniteit (DS- Distributed Sovereignty) – Data, modellen en infrastructuur moeten deel uitmaken van de collectieve governance. |
maak het open
5.
| Sta open voor eigen ontwikkelingen (BB – Build Back) – Mensen moeten hun eigen dingen kunnen introduceren, aanpassen en samenstellen. |
Mogelijke activiteiten
De basis voor deze activiteiten is het laatste onderzoek naar de staat van Cities of Things en ontwikkelde manifest, gecombineerd met bijna 10 jaar exploratief en praktijkonderzoek van Cities of Things bij TU Delft en onafhankelijk expertisecentrum.
Inspiratie en reflectie op samenleven immersief AI
Van een presentatie tot workshops van een (halve) dag en doorlopende advisering.
Het manifest, de speculatieve scenario’s en de expertperspectieven in het proces van het team.
Als prikkeling, als kader en als gegrond tegenwicht tegen de hype.
Ontwerpreview op basis van het manifest
Een product, dienst of beleidsinitiatief wordt getoetst aan de tien overwegingen. Waar blinkt het uit? Waar zitten de blinde vlekken? Welke risico’s zijn vanuit het project onzichtbaar?
Een gestructureerde review die concrete aanbevelingen oplevert, gegrond op onderzoek in plaats van mening.
Domeinspecifieke verdieping
Het manifest en het onderzoek beslaan een breed terrein. We kunnen het omzetten naar gerichte synthese voor jullie domein; we vinden de inzichten, spanningen en kansen uit die het meest relevant zijn voor jullie uitdaging. Het resultaat is geen generiek rapport, maar een toegesneden perspectief, gevoed door expertkennis.
Speculatief ontwerp voor open vraagstukken
Het gebruik van speculatieve narratieven om de implicaties van immersieve AI tastbaar en bespreekbaar te maken.
Het resultaat is een strategisch instrument dat de second- order-effecten zichtbaar maakt die roadmaps en business cases over het hoofd kunnen zien.
Deze tekst is ook als PDF beschikbaar.